Χρόνος αφήγησης (του Σωτήρη Ζήκου)

6154 xronos afigisis tou sotiri zikou

Είναι ο χρόνος που πέρασε… Και είναι ο χρόνος που βιώνουμε τώρα.. που την αμέσως επόμενη στιγμή.. μας εγκαταλείπει… Και είναι κι ο χρόνος θά ‘ρθει.. ο χρόνος που ονειρεύομαστε.. που φανταζόμαστε.. που υποσχόμαστε… Είναι ο χρόνος! Ο παρελθοντικός χρόνος.. ο παροντικός χρόνος.. ο μελλοντικός χρόνος. (Γειααα…)

Η αφήγηση αναφέρεται σε μια δράση που είναι απούσα… περιγράφει / εικονογραφεί με λόγια αυτήν τη δράση.. είτε συνέβη Πριν είτε συμβαίνει τώρα Αλλού.. όχι όμως Εδώ και Τώρα. Παρόν είναι ένα πρόσωπο -επί σκηνής- που αφηγείται αυτό που έγινε:  «Έκανε μια ντρίπλα, μπήκε στη μικρή περιοχή, προσποιήθηκε ότι κόβει αριστερά κι έφυγε δεξιά και σούταρε τη μπάλα…». Ή είναι μια Φωνή που αφηγείται αυτό που γίνεται τώρα (ας πούμε, σε ραδιοφωνική μετάδοση): «Κάνει μια ντρίπλα, μπαίνει στη μικρή περιοχή, προσποιείται ότι κόβει αριστερά κι φεύγει δεξιά και σουτάρει…». Ειδάλλως είναι ένα πρόσωπο (παρόν) που μιμείται τη δράση, βουβά, που μας δείχνει πώς έγινε, την αναπαριστάνει.. την κάνει παρούσα.

Από την άλλη: μία στατική εικόνα, μια ζωγραφιά ή φωτογραφία, όταν τη βλέπουμε δεν είναι παρά ένα στιγμιότυπο, μια στιγμιαία καταγραφή που είναι ήδη παρελθόν, μια εικόνα/αναφορά ενός στιγμιαίου παρελθόντος χρόνου… Μια στιγμή που είναι ήδη νεκρή! Ένα κινηματογραφικό πλάνο όμως, είναι κινούμενες εικόνες.. Εδώ και Τώρα, ενός φαινομένου που συμβαίνει τώρα. Όπως μια ανάμνηση ή ένα όνειρο… Που εμφανίζεται σαν μια θαυμαστή, μαγική επαναφορά/επιστροφή.. που καταλύει του χρόνου το ανεπίστρεπτο… Διότι ο αληθινός χρόνος, λένε,  δεν γυρίζει πίσω… Μπορεί να διαστέλεται.. μπορεί να συστέλεται.. μπορεί να στρεβλώνεται.. αλλά ποτέ δεν γυρίζει πίσω… Ό,τι έγινε έγινε.. και δεν ξεγίνεται… Ο νεκρός είναι νεκρός, δεν ανασταίνεται… Έτσι λένε!

Ο στιγμιαίος ενεστώτας χρόνος αφήγησης είναι ο χρόνος αφήγησης του κινηματογράφου: ό,τι βλέπουμε και ακούμε Εδώ και Τώρα. Στα κινηματογραφικά σενάρια οι δράσεις περιγράφονται πάντα σε ενωστώτα χρόνο -ακόμα και στα φλας μπακ. Π.χ.«Έξι μήνες πριν: Η Α. μπαίνει στο σπίτι, κλείνει την πόρτα πίσω της, βγάζει ένα-ένα τα ρούχα που φοράει, καθώς προχωράει στο διάδρομο. Μένει γυμνή… ». Όπως και οι σκηνικές οδηγίες σε ένα θεατρικό έργο.. (Π.χ. «Μπαίνει στη σκηνή, ντυμένη με ένα μπουρνούζι και τα μαλλιά βρεγμένα… Κλαίει…»).

Ο θεατρικός λόγος -βασικά ο μονόλογος- αν είναι η περιγραφή μιας δράσης δεν μπορεί να είναι σε στιγμιαίο ενεστώτα χρόνο, παρά μόνο σαν παρένθετος χρόνος, σαν να τη βλέπουμε σε μια οθόνη -έστω στην οθόνη του μυαλού μας/της φαντασίας-, που μας την αφηγείται ένα παρόν πρόσωπο που ομιλεί και την αναπολεί, την κάνει “ορατή” δια του λόγου, την αναβιώνει («σαν να» είναι) Εδώ και Τώρα… Είναι το φάντασμα (μιας παρούσας σκηνής) που επιστρέφει!

[Παράδειγμα από το «Ω, οι ωραίες μέρες» του Μπέκετ: ΟΥΪΝΙ: “Κλείνω τα μάτια. (Βγάζει τα γυαλιά της και κλείνει τα μάτια με το καπέλο στο ένα χέρι και τα γυαλιά στο άλλο) και βρίσκομαι πάλι καθισμένη πάνω στα γόνατά του, μέσα στον κλειστό κήπο του Φουγκάξ και του Μπαρινέφ, πίσω απ’ το σπίτι, κάτω απ’ την ακακία. (Παύση). Ανοίγει τα μάτια, βάζει τα γυαλιά της, παίζει με το καπέλο). Ω, οι ωραίες μέρες της ευτυχίας!”]

Ο θεατρικός χρόνος αφήγησης είναι σε παρελθόντα χρόνο, είναι ανάκληση μνήμης.. μιας παρελθούσας δράσης, αυτό που αφηγείται ο λόγος συνέβη στο παρελθόν. Και γι’ αυτό είναι ένας λόγος υποκειμενικός -μπορεί δηλαδή, τα πράγματα να συνέβησαν έτσι ή μπορεί και αλλιώς κι έτσι να τα θυμάται απλώς, να τα ανακαλεί έτσι το πρόσωπο που μας τα αφηγείται. Η ίδια η δράση όμως, ως αντικειμενικό γεγονός, είναι απούσα.. δεν τη βλέπουμε, ακούμε απλώς πώς μας την περιγράφει το πρόσωπο που τη βίωσε ως δρων/πάσχων πρόσωπο ή ως αυτόπτης μάρτυρας. Και καθορίζεται πάντα, από τη δραματική συνθήκη εντός της οποίας συνέβη… Αλλά και από το σε ποιον απευθύνεται αυτός ο λόγος… Αλλιώς δεν είναι.. εκφερόμενος λόγος, προφορικός, δηλαδή θεατρικός. Τι δεν καταλαβαίνεις;

Είναι άλλο να σου λέει κάποιος: «Δες τι κατέγραψα με το κινητό μου από τη επίθεση των αεροπλάνων στους Δίδυμους Πύργους και την κατάρρευσή τους» και να σου δείχνει σε μια οθόνη αυτό που κατέγραψε… Και είναι άλλο να σου λέει «Άκου να σου πω -συνοπτικά ή με λεπτομέρειες- τι είδα.. εγώ που ήμουν εκεί».  Στην πρώτη περίπτωση αυτός που αφηγείται (επαναλαμβάνει) το γεγονός είναι η κάμερα που το κατέγραψε.. απλά, ουδέτερα, “αντικειμενικά”.. ό,τι κατέγραψε και όπως το κατέγραψε… Στη δεύτερη όμως, σου λέει.. αυτό που λέει ότι είδε.. που επιλέγει ή που θυμάται να σου πει ή και πώς να σου το πει, αυτός που (λέει ότι) ήταν εκεί και το είδε… 

Ένας θεατρικός μονόλογος πρέπει να έχει απεύθυνση… να απευθύνεται σε κάποιον.. σε οποιονδήποτε.. στα αστέρια.. σε κάποιον θεό.. σ’ ένα φάντασμα.. στον εαυτό του τον ίδιο.. σ’ ένα άλλο πρόσωπο, έστω απόν από τη σκηνή… Αλλιώς, χωρίς απεύθυνση… είναι ένας λόγος μετέωρος.. ένας λόγος κουτσός.. χωρίς ένα «προς είναι».. χωρίς μια γέφυρα.. χωρίς αποδέκτη… Ένας λόγος όμως, χωρίς ένα άνυσμα χρόνου.. είναι ανυπόστατος λόγος… Δεν λέει.. τίποτα.. σε κανέναν… Από το ένα αυτί (του ακροατή/θεατή) μπαίνει και από το άλλο βγαίνει…

Άκου, σαν θεατής/ακροατής αυτόν το μονόλογο της Αντιγόνης:

Ω τάφε μου, ω νυφιάτικό μου, ω αιώνια,

βαθιά στη γη σκαμμένη κατοικία μου, (τριπλή απεύθυνση)

για σένα τώρα ξεκινώ να πάω

προς τους δικούς μου, που ένα τόσο πλήθος

έχει δεχτή απ’ αυτούς η Περσεφόνη.

Στερνή τους τώρα εγώ και πολύ πιο άθλια

πριν νάρθη ακόμα η ώρα μου πηγαίνω.

Μα όταν θα φτάσω βέβαιη θρέφω ελπίδα

να με δεχτή ο πατέρας μου με αγάπη,

με αγάπη και συ, μάνα μου, με αγάπη,

και συ, αδερφέ μου πολυλατρεμένε. (Διπλή απεύθυνση)

Γιατί νεκρούς μ’ αυτά μου εγώ τα χέρια

σας έλουσα, σας στόλισα και μ’ όλα

τα νεκρικά σας τίμησα τα δώρα.

Και τώρα, για να θάψω, Πολυνείκη,

το δικό σου κορμί, τέτοια παθαίνω. (Απεύθυνση στον νεκρό Πολυνείκη)

Κι όμως δίκαια σε τίμησα, όπως κρίνουν

όσοι έχουν γνώση, γιατί εγώ ποτέ μου

μήτε παιδιών αν ήμουνα μητέρα,

μήτ’ αν νεκρός ο άντρας μου εσεπόνταν,

δε θάπαιρνα πάνω μου τέτοιο αγώνα

ενάντια στην απόφαση της χώρας.

Άκου κι αυτό το απόσπασμα, από μονόλογο του Άμλετ (απευθυνόμενο στον εαυτό του):

To die, to sleep —

To sleep! perchance to dream! Ay, there’s the rub!

For in that sleep of death what dreams may come?

Σιωπή

Σκοτάδι

Ακούγεται το τραγούδι: «In to my arms»: https://www.youtube.com/watch?v=LnHoqHscTKE

Αυλαία

Χειροκρότημα